De afgelopen 70 jaar is de matrassenindustrie ingrijpend veranderd. De vraag naar goedkope, snelle massaproductie leidde tot de opkomst van synthetische matrassen van polyurethaanschuim en synthetisch latex, die de markt overspoelden en de norm werden. Dat is nauwelijks verrassend: het gemiddelde huishouden is geleidelijk veranderd in een verzameling petrochemische producten en synthetische vervangers. De nieuwe golf van in het lab geboren matrassen was daar simpelweg een onderdeel van. Maar het najagen van goedkope, snelle productie leidt altijd tot gezondheidsproblemen. 

Hoe de inhoud van je matras je gezondheid beïnvloedt

Omdat we ongeveer een derde van ons leven slapend doorbrengen, is het weinig verrassend dat de samenstelling van onze matras een grote invloed heeft op ons welzijn. Wie voor synthetische materialen kiest, stelt zijn lichaam onvermijdelijk bloot aan stoffen die gezondheidsrisico's kunnen inhouden. Dat blijkt het duidelijkst uit de schadelijke stoffen die veel voorkomen in polyurethaanschuim, synthetisch latex en brandvertragers.

 

Om schade te veroorzaken moeten deze chemicaliën eerst in contact komen met het lichaam, via direct huidcontact of via inademing. Bij een slaapcyclus van acht uur en een lichaamstemperatuur tussen ongeveer 36 en 37 °C komt er genoeg warmte vrij om stoffen met een laag kookpunt te activeren. Daarbij ontstaan schadelijke dampen, algemeen bekend als vluchtige organische stoffen (VOS).

 

Vluchtige organische stoffen (VOS) ontstaan wanneer deze veelvoorkomende giftige stoffen verdampen en veranderen in inadembare gassen. De uitstoot veroorzaakt vaak milde klachten: allergieën, huidirritatie, hoofdpijn, misselijkheid en vergelijkbare ongemakken. Langdurige blootstelling aan VOS en aan de hardnekkiger stoffen in polyurethaanschuim, synthetisch latex en brandvertragers kan echter ernstige gevolgen hebben: het ontstaan van kanker, DNA-schade of verstoring van het hormoonsysteem.

Polyurethaanschuim

 

Simpel gezegd behoort polyurethaanschuim tot de familie van kunststoffen en komt het uit aardolie. Het is een mengsel van stoffen met een laag kookpunt die geleidelijk verdampen terwijl je slaapt. Polyurethaanschuim werd oorspronkelijk in de Tweede Wereldoorlog gebruikt als rubbervervanger en vond zijn weg naar de matrassenindustrie vanwege de lage kosten. De kwaliteit en duurzaamheid blijken echter uit een verontrustende eigenschap: het materiaal "valt uiteen". In slechts tien jaar kan een matras van polyurethaanschuim meer dan de helft van zijn gewicht verliezen door uitdamping en oxidatie. In de praktijk betekent dat dat je meer dan 50% van de massa van je matras in- en uitademt als vluchtige organische stoffen (VOS) en stof – stof dat ontstaat wanneer het polyurethaan oxideert en zich vervolgens door je hele huis verspreidt.

 

Om beter te begrijpen wat de wijdverspreide schadelijke stoffen in polyurethaanschuim betekenen, bekijken we enkele van de belangrijkste synthetische bestanddelen van naderbij.

 

 

 

Benzeen

Benzeen is een stof met een aangename geur, maar met duidelijk schadelijke effecten op het menselijk lichaam. Volgens het Amerikaanse ministerie van Volksgezondheid (DHHS) kan langdurige blootstelling aan benzeen bij mensen kanker veroorzaken. De verbinding bedreigt vooral het beenmerg en verstoort daar de aanmaak van rode bloedcellen. Bloedarmoede geldt daarbij als een relatief mild symptoom; in ernstiger gevallen kan blootstelling leiden tot leukemie of kanker van de bloedvormende organen.

 

Formaldehyde

Formaldehyde is een geurloos gas, en blootstelling vindt vooral plaats via inademing. Volgens de American Cancer Society geldt formaldehyde als kankerverwekkend voor de mens: het kan lichte irritaties veroorzaken zoals tranende ogen, hoesten en huidgevoeligheid, maar ook levensbedreigende aandoeningen zoals leukemie. Deze veelgebruikte stof zit in isolatie, bouwmaterialen en talloze huishoudelijke producten – en zelfs in cosmetica.

 

PFOS

PFOS, ook wel perfluoroctylsulfonaat genoemd, is een stof die wordt erkend als wereldwijde milieuverontreiniging met schadelijke effecten op de menselijke gezondheid. Het gif tast het hormoon-, immuun- en voortplantingssysteem aan en kan hersenstoornissen veroorzaken en de cognitieve ontwikkeling beïnvloeden. Opvallend: terwijl het in de Verenigde Staten nog steeds wordt gebruikt bij de productie van schuimmatrassen, verbood de Europese Unie het in 2020 via de POP-verordening voor persistente organische verontreinigende stoffen.

 

VOCs

Polyurethaanschuim is een bekende bron van vluchtige organische stoffen (VOS). Veel van de stoffen die bij de productie worden gebruikt, hebben een laag kookpunt. Al bij kamertemperatuur verandert je schuimmatras in een gasafgevend blok dat de lucht in de kamer langzaam maar zeker vervuilt. Omdat de binnenluchtkwaliteit vaak vijf keer slechter is dan buiten, is de opbouw van VOS een reëel gezondheidsprobleem. Afhankelijk van de concentratie en samenstelling kan inademing irritatie van ogen, neus of keel veroorzaken, evenals concentratieverlies, hoofdpijn, misselijkheid of zelfs leverschade. In sommige gevallen kan langdurige blootstelling tot kanker leiden.

Synthetisch latex

 

Synthetisch latex is een betrekkelijk eenvoudig materiaal dat bestaat uit twee aardoliegebaseerde componenten: styreen en butadieen, allebei schadelijk voor de menselijke gezondheid en aangemerkt als vluchtige organische stoffen (VOS). Van de giftige matrasmaterialen behoort synthetisch latex tot de "efficiëntste" uitdampers. Fabrikanten geven er de voorkeur aan boven natuurlatex vooral omdat het eenvoudig en goedkoop te produceren is. Ondanks het hoge grondstofverbruik en het ontbreken van recycleerbaarheid of afbreekbaarheid blijft het commercieel aantrekkelijk vanwege de prijs.

 

Omdat synthetisch latex in wezen een in het lab gemaakte kunststof is, is het zinvol de bestanddelen op te splitsen en de mogelijke gezondheidsrisico's te bekijken.

 

Styreen

Styreen, een afgeleide van het eerder bij polyurethaanschuim genoemde benzeen, is een kleurloze, olieachtige vloeistof die sterk uitdampt. Ze brengt ernstige gezondheidsrisico's met zich mee en veroorzaakt uiteenlopende klachten. Volgens het Amerikaanse milieuagentschap EPA verhoogt styreen het risico op lymfoom en leukemie en is het tegelijk giftig voor de hersenen, de lever en de longen. Blootstelling kan ook vermoeidheid, hoofdpijn, sombere stemming of gehoorschade veroorzaken. Kortom: styreen is door en door schadelijk en blootstelling moet zo laag mogelijk worden gehouden.

 

Butadieen

Butadieen dient vooral als grondstof voor synthetisch rubber en kent talrijke industriële toepassingen. Dit kleurloze, zeer brandbare gas komt uit de olieraffinage. Volgens een rapport van het Amerikaanse ministerie van Arbeid wordt butadieen aangemerkt als kankerverwekkend en vormt het een risico voor het zenuwstelsel, de ogen en de huid. In combinatie met styreen ontstaat een bedenkelijk mengsel dat bij langdurige blootstelling schadelijk is voor de gezondheid.

 

Chemische brandvertragers

Omdat matrassen van polyurethaanschuim en synthetisch latex zeer brandbaar zijn, schrijft de wet voor dat ze met brandvertragers worden behandeld om aan de federale brandveiligheidseisen te voldoen. Wat tijd en geld bespaart, gaat echter ten koste van de gezondheid van zowel werknemers als consumenten. Stoffen die in de matrassenindustrie gangbaar zijn – boorzuur, antimoon en gehalogeneerde brandvertragers – staan bekend om hun schadelijke effecten. Deze giftige bestanddelen kunnen het verloop van de puberteit verstoren en het voortplantingssysteem, de hersenen en de zenuwfunctie schaden. In ernstige gevallen kunnen deze brandvertragers de gezondheid en functie van zaadcellen gedurende twee volledige generaties aantasten. Zo versterken ze de giftigheid van de schadelijke stoffen die al in de meeste commerciële synthetische matrasmaterialen zitten.

 

 

De dosis maakt het gif

 

De gevaren van veelvoorkomende giftige stoffen hangen af van hun concentratie en van de duur van de blootstelling. De ernstigste gezondheidseffecten treden meestal op na langdurige blootstelling aan hoge concentraties. Wie het treft, zijn doorgaans mensen die rechtstreeks betrokken zijn bij het maken van de matrassen of de chemicaliën zelf.

 

Vaak is de concentratie chemicaliën in een matras laag en veroorzaakt ze slechts milde klachten. Veel van dezelfde stoffen zitten echter ook in andere voorwerpen in huis, waardoor de totale uitstoot van vluchtige organische stoffen (VOS) aanzienlijk stijgt.

 

De mate van giftigheid hangt uiteraard altijd af van de leeftijd en de lichaamsgrootte. Volwassenen verdragen giftige stoffen beter dan kinderen. Daarom kunnen polyurethaanschuim, synthetisch latex en brandvertragers bijzonder schadelijk zijn voor baby's en jonge kinderen en hun ontwikkeling beïnvloeden.

 

Losbreken uit de vloedgolf aan chemicaliën

 

De kamer luchten of beschermhoezen kopen om de VOS-uitstoot te verminderen behandelt vooral de symptomen, zonder de oorzaak aan te pakken. Om de giftige belasting van je matras helemaal weg te nemen, is een grondiger aanpak nodig. De doeltreffendste en veiligste manier om van VOS af te komen, is de bron wegnemen – je synthetische matras vervangen door een natuurlijk exemplaar.

 

Vaak is het de bedoeling dat synthetische materialen hun natuurlijke tegenhangers nabootsen, zodat de "kopie" goedkoper en eenvoudiger te maken is. Polyurethaanschuim en andere kunstmatige materialen zijn ontworpen om de eigenschappen na te bootsen van natuurlijke materialen als wol, katoen of paardenhaar – eigenschappen die zich over miljoenen jaren hebben ontwikkeld.

 

Van matrassen gemaakt van 100% pure wol is aangetoond dat ze geen vluchtige organische stoffen (VOS) afgeven en volledig vrij zijn van schadelijke chemicaliën. Wol is van nature brandwerend, waterafstotend, uitzonderlijk ademend en isolerend. Er is dus geen enkele reden om schadelijke synthetische stoffen toe te voegen wanneer de gewenste eigenschappen al in de grondstof zelf zitten. Bovendien is wol antimicrobieel en bestand tegen huisstofmijt en schimmel – met haar hypoallergene, lichaamsvriendelijke eigenschappen is ze de veiligere keuze, zeker voor baby's en kinderen.

 

Kiezen voor een volledig natuurlijk materiaal is geen alternatief, maar een eeuwenoude traditie. Pas de laatste 70 jaar zijn we daarvan afgestapt en overgeschakeld op synthetische materialen. Gezien alle aandoeningen en klachten die deze veelvoorkomende giftige kunststofchemicaliën veroorzaken, wordt steeds duidelijker dat het menselijk lichaam vanzelf vraagt om het natuurlijke.